Αλέξιου Γ. Κατεφίδη
Ιστορικές πηγές, σχεδιαγράμματα και χάρτες της μάχης των Βενετών κατά των Οθωμανών ‘STONASPRO” {=στον Αχελώο}, στη θέση ‘STURMILUS” {=”στους Μύλους”} Ακαρνανίας, το 1684-
Από τα Πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου Τοπικής Ιστορίας και Αρχαιολογίας Τριχωνίας 9,10,11/6/2012
Στα αρχικά γεγονότα του έκτου Βένετο-τουρκικού πολέμου (1684-1699), περιλαμβάνεται και η πολεμική επιχείρηση των Ενετών, τον Σεπτέμβρη του 1684, ενάντια στους Τούρκους, στην Αιτωλία και Ακαρνανία.
Συγκεκριμένα, μετά τη κατάληψη της Λευκάδας και των παρακείμενων νήσων υπό των Ενετών, τον Αύγουστο του 1684, ο αρχιστράτηγος Φραντζέσκο Μοροζίνι με τον στόλο του καταπλέει στις ακτές της Ακαρνανίας. Συνακόλουθα, στις αρχές Σεπτέμβρη του 1684, το στρατιωτικό σώμα των Ενετών, με αρχηγό τον στρατηγό κόντε Carlo di Strassoldo, αποβιβάζεται στη βορειοδυτική ακτή, του «Dragomestro» (σημερινό χωριό Καραϊσκάκη), στους όρμους ανάμεσα από το Ασπρογιάλι, τη Βελά και τον Σταυρολιμνιώνα». Το στρατιωτικό σώμα αποτελείται από χίλιους εξακόσιους Ενετούς, χίλιους Μαλτέζους, τριακόσιους στρατιώτες του Πάπα, από Αλβανούς και από Κροάτες. Συνεπικουρείται, επίσης, από σώμα χιλίων πεντακοσίων Ελλήνων εθελοντών της περιοχής με την εποπτεία του κεφαλλονίτη συνταγματάρχη του βενετικού στρατού Άγγελου Δελαδέτσιμα».
Το εκστρατευτικό σώμα, ανερχόμενο πλέον σε πέντε χιλιάδες στρατιώτες», ακολουθεί την εξής διαδρομή αλληλοδιαδόχως από χωριό σε χωριό: περνά από το “Dragomestro» (σημερινό χωριό Καραϊσκάκη), από την “Strovizza» [=Χρυσοβίτσα Ακαρνανίας), από τον «Podromo» [=Πρόδρομο] και διασχίζοντας το βελανιδόδασος του Ξηρόμερου φτάνει στη δυτική (ακαρνανική) όχθη του Αχελώου στη σημερινή περιοχή του χωριού Όχθια». Στην απέναντι αιτωλική όχθη του Αχελώου, στη σημερινή θέση Υψηλή Παναγία, κοντά στο χωριό Ζαπάντι (= νυν Μεγάλη Χώρα, Δημοτικής Ενότητας Νεάπολης, Δήμου Αγρινίου), επί του λόφου έχουν στρατοπεδεύσει οι Οθωμανοί υπό την ηγεσία του Σεφέρ Αγά, με χίλιους πεντακόσιους στρατιώτες και διακόσιους ιππείς. Στη μάχη που έγινε τον Σεπτέμβρη του 1684 παρά τον Αχελώο, στη θέση «Sturmilus» [=»στους Μύλους»] (ήτοι σημερινή θέση Μύλος της Τοπικής Κοινότητας Οχθίων της Δημοτικής Ενότητας Στράτου του Δήμου Αγρινίου), οι Τούρκοι με αρκετές απώλειες τρέπονται σε άτακτη υποχώρηση». Οι Ενετοί περνάνε πλέον εύκολα στην ανατολική όχθη του Αχελώου. Προελαύνοντας λεηλατούν και κατακαίουν τα εξής χωριά: Πρώτα-πρώτα, το Sapandi-Sipandi’s Spandi¹-Zappandi’» [= Ζαπάντι, νυν Μεγάλη Χώρας, και μετά το Βραχώρι που στις Βενετικές ιστορικές πηγές δηλώνεται με τους παραλλάσσοντες λογότυπους Uracori, Viacouij, Vrachori, Vracori», Vurachacorí, Vvricori23, Wracori24, Wrachori25. Περνώντας, συνακόλουθα, από το χωριό Caliccia-Caliuia2»-Caliva28-Calivia-Calliuia-Calluia» [-Καλύβια), και συνεχίζοντας νοτιοδυτικά την πορεία τους λεηλατούν επίσης και κατακαίουν, το Angelo Castro-Argirocastro» [=Αγγελό-καστρο), την Uva-Stiuoria-Striuoria [=Γουριά;»], και το Gnocori Guocori- Neocori** [=Νιοχώρι] καταλήγοντας για επιβίβαση στο Porto di Petalá [= όρμο Πεταλάς στις εκβολές του Αχελώου. Εκεί τους περιμένει ο αρχιστράτηγος Φραντσέσκο Μοροζίνι με το στόλο, αφού νωρίτερα είχε καταπλεύσει προς το Πατραϊκό κόλπο και τη Ναύπακτο για αντιπερισπασμό. Κατόπιν αποπλέουν για το Porto di Démata» [= όρμο Αγίου Νικολάου] στα δυτικά της Βόνιτσας προετοιμάζοντας τη πολιορκία της Πρέβεζας, που έλαβε χώρα στα τέλη Σεπτεμβρίου του 16844. Όλη αυτή τη στρατιωτική επιχείρηση των Ενετών στην Ακαρνανία και την Αιτωλία κατά το 1684 την πραγματεύομαι μέσα από πρωτογενείς ιστορικές πηγές, όπως είναι: είτε σχεδιαγράμματα και χάρτες της περιοχής, είτε περιγραφές που έχουμε από χρονογράφους και ιστορικούς εκείνης της εποχής, είτε από διακεκριμένη αναφορά (Distinta Relatione) των Ενετών για τα πολεμικά αυτά γεγονότα, είτε, τέλος, από δημοσιεύματα του Τύπου της εποχής. Ολοκληρώνω δε την ιστορικό-γεωγραφική προσέγγιση αυτής της στρατιωτικής επιχείρησης, χρησιμοποιώντας δευτερεύουσες συναφείς πηγές όπως: μεταγενέστερους χάρτες (κατά κύριο λόγο στρατιωτικούς), περιγραφές από ανάλογα κείμενα είτε περιηγητών, είτε ύστερων ιστορικών και μελετητών.
1.1. Ως σημαντικότερη πρωτογενή πηγή παρουσιάζω το σχεδιάγραμμα της συγκεκριμένης στρατιωτικής επιχείρησης («Disegno d’oservatione de liti conquistati nella Marchia fata…»), με αναφορά στη τοποθεσία της μάχης που διεξήχθη «STONASPRO» [=στον Αχελώο), στη θέση «STURMILUS**» [=»στους Μύλους»], δημιούργημα του μηχανικού των Ενετών Sebastian Alberti». Επ’ αυτού, επίσης, του σχεδιαγράμματος, ο ίδιος ο σχεδιαστής αναφέρει την ημερομηνία, 13 Σεπτεμβρίου 1684, και τον τόπο, Santa Maura, όπου σχεδιάστηκε το εν λόγω σχεδιάγραμμα. Το σχεδιάγραμμα αυτό ευρίσκεται στον τόμο Carte topografiche e piante di città e fortezze per la guerra di Morea, 1684-1697, του κώδικα της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης της Βενετίας, με τα εξής στοιχεία: Biblioteca nazionale Marciana -Venezia – IT-VE0049; Ms.It.VII.94 (10051) (6.9.1991 PF)-GEO002589947 (Εικόνα 1). Το σχέδιο και το κείμενο είναι χειρόγραφο, ο δημιουργός του αναφέρει ότι, είχε τη τιμή να συμμετέχει ως μηχανικός στην εν λόγω πολεμική επιχείρηση, περιγράφει δε με αριθμητική σειρά τη διαδρομή καθώς και τις ενέργειες του στρατεύματος σε κάθε μέρος χωριστά. Στο σχέδιο δεν αναγράφει σημείο προσανατολισμού, παίρνουμε δε ως σημείο αναφοράς τη θαλάσσια ακτή. Αναγράφεται όμως επί του σχεδίου η γραφική κλίμακα (scala di miglia venete 10) όπου αντιστοιχεί σε 7,9 cm (δηλ. σε κλασματική κλίμακα περίπου 1:220000). Οι διαστάσεις του φύλλου είναι : 43 cm x 30 cm.